Het Nationaal Holocaustmuseum
Op een bijzondere, beladen plek vertelt het Nationaal Holocaustmuseum de geschiedenis van de Jodenvervolging in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het museum, ontworpen door Office Winhov en geopend in 2024, is gehuisvest in Hervormde Kweekschool. Het vormt een groter geheel met de herdenkingsplek Hollandsche Schouwburg, aan de overkant van de straat. Het museum moet een plek worden om te herdenken en om de geschiedenis aan toekomstige generaties over te brengen. Het doel van het architectonische ontwerp is om de historische elementen van het gebouw die bewaard zijn gebleven, in ere te houden, en om een aaneenschakeling van ruimtes te creëren waarin de persoonlijke verhalen uit het verleden voor de museumbezoekers tot leven kunnen komen. Zodat je voelt: dit is hier gebeurd.
Architectuur als het fundament voor het (over) dragen van de geschiedenis
De twee gebouwen die samen het nieuwe Nationaal Holocaustmuseum vormen hebben twee indringende verhalen te vertellen. De Hollandsche Schouwburg was het verzamelpunt waarvandaan tienduizenden Joden naar de kampen werden gedeporteerd – en is daarom al sinds 1962 in gebruik als herdenkingsplek. Het verhaal van de Hervormde Kweekschool, die wordt uitgebreid om de permanente expositie te huisvesten, is minder bekend. Naast de Hervormde Kweekschool was een crèche waar de kinderen van de gevangengenomen Joden verbleven. Een paar maanden lang konden 600 van deze kinderen via de Kweekschool naar onderduikadressen worden gebracht. Het zijn vooral de individuele ervaringen die onderdeel zijn van deze twee grotere verhalen, die in het nieuwe museum centraal zullen staan.
‘Persoonlijke verhalen maken het mogelijk voor de museumbezoekers om existentiële vragen rond de Holocaust te onderzoeken,’ zegt curator Annemiek Gringold. ’Als iemand door desinformatie en propaganda verandert in iemand die in staat is tot koelbloedig moorden, is diegene dan nog een mens? Zijn we daar allemaal toe in staat? Ik hoop dat de bezoekers van het Nationaal Holocaustmuseum de mechanismes zullen begrijpen die onze keuzes beïnvloeden en zullen nadenken over de menselijkheid van alle betrokkenen: slachtoffers, omstanders, collaborateurs en daders. We moeten waakzaam blijven.’
‘Ook voor mij is het heel persoonlijk,’ zegt Uri Gilad, partner bij Office Winhov. ‘Als derde generatie Holocaustslachtoffer, die zelf ook met deze geschiedenis te maken heeft gehad, ontroerde het me hoeveel mensen ik tegenkwam die een diepe connectie voelden met deze plek – dan zeiden ze bijvoorbeeld: “Mijn moeder is hier gered.” En dat persoonlijke resoneert ook in bredere zin: deze verhalen hebben hier plaatsgevonden, hier in Amsterdam, de stad waarin ik woon en elke dag rondloop.’
Van theater naar herdenkingsplek
In 1892 opende De Hollandsche Schouwburg. Alles veranderde toen het gebouw in 1941 door de Duitse bezetter als ‘Joods Theater’ werd bestempeld en later gebruikt werd als deportatieplaats. Na de oorlog werd het een herdenkingsplek voor de 104.000 Nederlandse Joden die om het leven kwamen in de kampen.
Omdat de Hollandsche Schouwburg al een bestaande herdenkingsplek was, heeft Office Winhov het gebouw geactualiseerd, zodat het voldoet aan de veiligheidseisen van nu en de verwachte bezoekersaantallen kwijt kan. De renovatie heeft het oorspronkelijke ontwerp uit 1962 van stadsarchitect Jan Leupen hersteld en het interieur op een eigentijdse manier aangevuld.
Van kweekschool naar museum
De grootste uitdaging van het project lijkt misschien te liggen in het verbinden van de twee delen van het museum, de twee gebouwen worden immers van elkaar gescheiden door de Plantage Middenlaan. Maar de straat is juist de verbindende factor in het verhaal. Als de tram tussen de twee gebouwen in stilhield, hadden de bewakers van de Schouwburg even geen zicht op de Kweekschool. Op die momenten konden de kinderen door de voordeur ontsnappen.
Voor het team van Office Winhov was die grootse uitdaging een andere: namelijk om een plek te creëren die de geschiedenis op een respectvolle manier blootlegt en ruimte laat voor een werkelijke historische sensatie – zonder die af te dwingen en zonder onnodig te historiseren. Het team gelooft er heilig in dat de architectuur het eigen voorstellingsvermogen van de museumbezoekers kan versterken. Alleen zo kan het doel van het museum bereikt worden: bewustwording. Met andere woorden: de verhalen moeten voor zich spreken.
Verbinding met de plek
Het was van belang voor het verhaal dat hier verteld wordt, dat de school weer als voormalig schoolgebouw zou worden herkend. Helaas waren daar na een ingrijpende renovatie in 1952 weinig oorspronkelijke elementen van bewaard gebleven. Daarom wordt de voormalige functie nu benadrukt door de contouren van de oude gevel terug te brengen, en de vroegere structuur, met zijn gangen en klaslokalen, weer voelbaar te maken.
Een ander essentieel element in het ontwerp van Office Winhov was het opnieuw blootleggen van de erfafscheiding, die onderdeel van de ont- snappingsroute was. In een nieuw paviljoen dat bij deze muur verrijst, kunnen bezoekers reflecteren op de persoonlijke verhalen van deze kinderen en de mensen die ze hebben gered. De Henriëtte Pimenteltuin, vernoemd naar de directrice van de naastgelegen crèche, die de red- dingsactie destijds initieerde, wordt ook onderdeel van het verhaal over wat zich op deze plek heeft afgespeeld. In de nieuwe uitbouw komen daarnaast een ruimte voor tijdelijke tentoonstellingen en een auditorium.
Verankerd in de geschiedenis van Amsterdam, verhelderend voor de hele wereld
Ook de historische contouren van de voorgevel van de Kweekschool worden weer zichtbaar, zij het op een wat abstractere manier. Het robuuste, expressieve metselwerk van de nieuwe gevel is een moderne uitwerking van de architectuur van de Amsterdamse School die ook veel andere Amsterdamse Joodse gebouwen van belang kenmerkt.
Met de architectuur van het Nationaal Holocaustmuseum wil Office Winhov de lokale geschiedenis weer zichtbaar maken – een geschiedenis die driekwart van de Amsterdamse Joden het leven kostte. En door het ontwerp in dienst te stellen van de geschiedenis, ontstaat er ruimte voor de eigen bewustwording van de bezoeker, die zich wellicht realiseert: ja, dit is hier gebeurd, maar het kan overal gebeuren.
| Oplevering | 2024 |
| Projectteam | Uri Gilad, Inez Tan, Leon Kentrop, Rick Bruggink, András Szél, Anna Janssen, Franco Serra, Maria Trombetta |
| Opdrachtgever | Stichting Hollandsche Schouwburg |
| Fotograaf | Luuk Kramer, Stefan Müller, Max Hart Nibbrig |